كتاب جومطريا ( معرّب geometria ) مىشناخته و گاه آن را بنام مصنف و يا مهذّب آن كتاب اقليدس مىگفته‌اند . اين كتاب كه مانند المجسطى از كتب معتبر علم رياضى بوده است در سيزده مقاله نوشته شده كه سه مقاله بعدا بر آن افزوده شده و اجزاء مختلف آن چند بار بدست مترجمان به عربى درآمده و اين خود از اسباب صعوبت كار در تعليم و تعلم كتاب اصول هندسه شده بود . از مترجمان اين كتاب يكى الحجاج بن يوسف بن مطر معاصر هارون و مأمون است كه در اواخر قرن دوم و اوايل قرن سوم هجرى مىزيسته است . وى دو ترجمه از كتاب اصول الهندسة كرد يكى بنام هارون كه آن را الهارونى خواند و ديگر بنام مأمون كه آن را المأمونى ناميد . بعد از حجاج ، اسحق بن حنين قسمتى ديگر را از آن كتاب ترجمه كرد و ثابت بن قرة آن را اصلاح نمود و سپس ابو عثمان الدمشقى ترجمه‌يى از اصل كتاب را باضافهء شرح پاپوس ( ببس الرومى ) « 1 » رياضىدان مشهور اسكندريه در اواخر قرن چهارم ميلادى از مقالهء دهم به عربى درآورد . بعد از ترجمهء كتاب الاصول چندين شرح بر آن نوشته شده است از قبيل شرح محمد بن عيسى الماهانى و شرح ابو العباس فضل بن حاتم النيريزى و ابن راهويهء ارجانى و ابو الوفاء بوزجانى و ابو جعفر خازن خراسانى و چند تن ديگر . با همهء اين احوال تا قرن هفتم هجرى اولا ترجمه‌هاى كتاب الاصول چنان كه بايد تدوين و ترتيب نيافت و ثانيا بسيارى از ابهامات آن هنوز باقى بود و مىبايست كاملا شرح و ايضاح شود و اين كار نهائى براى خواجه نصير الدين طوسى باقى ماند . خواجه تحرير اقليدس را از روى دو ترجمهء حجاج و اسحق باصلاح ثابت ترتيب داد و خود بعدا شرحى بر آن نگاشت . 17 - از منالاوس اسكندرانى « 2 » رياضىدان معروف اسكندريه در قرن اول ميلادى چند كتاب بدست دانشمندان حوزه‌هاى علمى اسلامى رسيده بود كه از ميان آنها مهمتر از همه كتاب الاشكال الكريّه « 3 » راجع به مثلثات كروى بود . مسلمين غير از

--> ( 1 ) - Pappus ( 2 ) - Menelaos d'Alexandrie ( 3 ) - les Spheriques